K2-18b. Planeta habitado, de Alberte Momán Noval: distopía, biopolítica e precariedade na ciencia ficción galega contemporánea
Resumo
Este artigo propón unha lectura filosófico-literaria da novela K2-18b. Planeta habitado (M Editora, 2024), de Alberte Momán Noval, obra de ciencia ficción escrita en lingua galega que articula unha distopía interplanetaria entre unha Terra en proceso de deshabitación e unha colonia no exoplaneta K2-18b. A análise examina como o texto pon en escena a imbricación entre clase, xénero e poder económico a través das trayectorias de Elisa, Dora, Flavia e Xosé. Recorrendo ás ferramentas conceptuais da filosofía contemporánea —biopolítica foucaultiana, vida núa agambeniana, apatridía arendtiana, precariedade butleriana e feminismo materialista de Federici—, o estudo mostra que a novela constrúe unha diagnose do presente no que as fronteiras interestelares reproducen as lóxicas migratorias, o control dos corpos femininos e o esgotamento ecolóxico do planeta de orixe. Conclúe que a obra, inscrita na tradición da ciencia ficción crítica feminista (Le Guin, Atwood, Butler), constitúe unha contribución relevante ao corpus distópico en lingua galega e un acto político de futuridade lingüística.
Palabras chave
ciencia ficción galega; distopía; biopolítica; feminismo materialista; apatridía; fronteira; precariedade; Antropoceno; literatura comparada.
1. Introdución: a ciencia ficción como diagnose do presente
K2-18b. Planeta habitado (M Editora, 2024), de Alberte Momán Noval, é unha novela de ciencia ficción escrita en lingua galega que adopta as coordenadas do subxénero distópico non para fuxir do presente senón para radicalizalo e facelo lexible. A acción transcorre entre unha colonia humana no exoplaneta K2-18b e unha Terra en proceso de deshabitación, nun tempo no que a evacuación do planeta de orixe se vende como salvación mentres, na práctica, reproduce e intensifica as estruturas de explotación que motivaron a súa propia decadencia. A través das trayectorias de Elisa, Dora, Flavia e Xosé, o relato describe unha sociedade na que o poder económico e militar, o xénero e a clase se entrelazan producindo formas de vida precarizadas, corpos marxinados e subxectividades feridas.
O que se propón neste artigo é unha lectura da novela desde tres eixes complementarias: a filosofía contemporánea, que achega as ferramentas conceptuais para nomear o que o texto pon en escena; a actualidade, que permite verificar como a ficción dialoga con procesos reais (migracións, fronteiras, feminismos, crise ecolóxica, escándalos de redes de abuso elitista); e a literatura comparada, que sitúa a obra nunha tradición de ciencia ficción crítica cuxa función é pensar o presente como problema.
2. O espazo colonial como biopolítica: Foucault e a administración da vida
A novela describe as colonias do exterior como un dispositivo que, baixo a retórica da salvación, reduciu os dereitos laborais, cidadáns e das mulleres dos colonos. O propio narrador formula unha análise que parece saída directamente de Michel Foucault: nun sistema que fomenta a precariedade e reduce o individuo a "un mero obxecto manipulable e sen dereitos", a vida queda posta "ao servizo do sistema", de modo que "calquera perversión entra no mercado do posible". Este paso da soberanía á biopolítica —a transición dun poder que facía morrer e deixaba vivir a un poder que fai vivir e deixa morrer— describe con precisión a lóxica colonial de K2-18b: o que se administra non é o territorio, senón a vida das poboacións, a súa capacidade de traballo, a súa mobilidade, a súa reprodución.
A redución salarial, a vixilancia na fila de embarque, o filtrado de antecedentes penais e a obriga de endebedarse para pagar a "entrada na salvación" configuran unha "sociedade de control" na que o poder non se exerce tanto polo encerro como pola xestión continua dos fluxos: quen entra, quen queda, quen é desbotable. A novela fai explícito que as colonias "serviran para satisfacer a demanda de man de obra barata", asinando o seu lugar nunha economía planetaria que externaliza cara á periferia os custos da reprodución social.
3. Clase, xénero e precariedade: de Marx a Butler e Federici
A trama articula con especial nitidez a imbricación entre clase e xénero. Elisa e Flavia, mulleres traballadoras, son vítimas dunha organización secreta integrada por "grandes empresarios, políticos do máis alto nivel, persoas influentes" que secuestran, drogan e ceden mulleres a homes que abusan delas. Dora, ex-prostituta, mostra no seu corpo deformado "polas veces que romperan os ósos e soldaran incorrectamente" a historia da violencia sexual como violencia de clase. Esta imbricación remite ao feminismo materialista de Silvia Federici, para quen a explotación da forza de traballo feminina —reprodutiva, sexual, coidadora— é estrutural do capitalismo e non accesoria.
O relato afasta así calquera lectura idealista do patriarcado: a violencia contra as mulleres aparece sempre articulada con relacións de propiedade, de endebedamento e de mercado. Xosé "sinala" a Elisa e a Flavia non por odio persoal, senón porque precisa da organización para obter o billete que salve a súa esposa enferma. A nova que se instaura é a da chantaxe emocional como mecanismo de recrutamento: a propia precariedade do home explótase para reproducir a opresión das mulleres. Judith Butler conceptualizaría este proceso como a produción performativa de suxeitos vulnerabilizados: non se nace "escrava", como di Elisa ("Nacín para ser unha escrava"), senón que se é producida como tal por un dispositivo que antecede ao individuo e que o asigna ao seu lugar antes mesmo de que fale.
O memorable monólogo do canapé condensa esta crítica. Elisa descobre que descoñecía o nome dun mobiliario porque a súa "orixe humilde" non lle permitira acceder ao léxico das clases dominantes. O coñecemento do mundo, incluso o vocabulario, é un marcador de clase: "Nacín para cometer erros ao falar cun acento que me identificase despois da primeira palabra pronunciada e que marcaría os lugares vetados para min". A lingua como fronteira interior, como dispositivo de exclusión, é un tema que dialoga con Pierre Bourdieu e a súa noción de habitus e de violencia simbólica.
4. A vida núa e o estado de excepción: Agamben
A novela presenta repetidamente escenas nas que o dereito se suspende e o corpo queda exposto ao poder sen mediación. A detención de Elisa no albergue, a súa encerradura nunha cela "pouco máis ancha que a súa propia altura", a capa negra que lle cobre o rostro, a tortura e as puñadas configuran unha situación que Giorgio Agamben teorizou como estado de excepción: a suspensión temporal das garantías xurídicas que deixa ao suxeito reducido a "vida núa" (zoē), desprovista da calidade política (bios) que o faría portador de dereitos.
A monxa que asiste á detención cun "rostro impasible", sen empatía nin xenreira, encarna o que o texto interroga: era aquela "unha manifestación da caridade cristiá ou o comportamento propio de quen pensa que os acontecementos sobreveñen por unha causa ulterior e allea á propia vontade do individuo?". Esta dúbida apunta ao núcleo da teoloxía política agambeniana: a pasividade como forma de consentimento, a obediencia como estrutura, o "fíase a vontade de Deus" como cobertura da complicidade co poder. A novela non aforra unha crítica feroz á institucionalidade relixiosa como administradora da miseria cando non cómplice da súa represión.
5. Apatridía e fronteiras: Hannah Arendt
Unha das cuestións máis potentes da novela é a súa reflexión sobre o dereito de asilo, a apatridía e as fronteiras. Na Terra en descomposición, os refuxiados agardan no deserto do Sáhara sen recursos nin seguridade médica; nas colonias, quen chegou sen documentos é desbotable. A capitá formúlao nunha pregunta que resoa con toda a tradición do dereito de asilo: "quen ten o dereito de establecer as fronteiras e de negar, en consecuencia, o acceso a un determinado lugar?".
Este interrogante é o que Hannah Arendt colocou no centro da súa reflexión sobre os refuxiados e a apatridia: antes de ter dereitos hai que ter dereito a ter dereitos, é dicir, un lugar no mundo desde o cal reclamar. A novela mostra que o dereito non é universal senón que se condiciona á pertenza a un corpo político, e que quen queda fóra del queda reducido á mera existencia biolóxica. O borracho da taberna ("Habemos morrer á miñoca, aquí. Ninguén se ha lembrar de nós") dá voz a esa existencia desposuída de política que Arendt identificou como a condición do refuxiado no século XX e que Momán Noval proxecta ao XXII.
A selección tráxica dos pasaxeiros da última nave —homes e mulleres "sans" para a batalla primeiro, logo as crianzas, nada de obxectos— é o momento culminante desta lóxica. A capitá e Elisa deben decidir quen vive e quen queda abandonado nunha Terra que se encamiña á destrución. A novela non ofrece saída ética: "conscientes de que calquera criterio que se establecese naquela situación sería errado". É o problema do triaxado levado á escala planetaria, un problema que a filosofía moral contemporánea ten abordado sen poder resolvelo, e que a novela opta por deixar aberto, negándose ao consolo moralista.
6. O Antropoceno e a crise ecolóxica: Haraway e o colapso
A Terra da novela é unha Terra moribunda: cuberta por "unha nube gris variable" que fixo que o planeta "non lucía tan azul, senón dun gris variable", esgotada de médicos e medicinas, cunha atmosfera que se agocha tras un manto opaco. O desprazamento a K2-18b non é unha aventura senón unha evacuación, e a propia Elisa intúe que o proceso migratorio é só "unha prolongación da agonía", porque "toda aquela estrutura, todo o sistema económico e social, non tiña futuro a longo prazo".
Esta consciencia do colapso, da insustentabilidade estrutural da civilización industrial, dialoga directamente co pensamento do Antropoceno e, en particular, con Donna Haraway e o seu concepto de Chthuluceno: a necesidade de pensar a continuidade entre as especies e de reborrar a fantasía da salvación tecnolóxica. A novela é escéptica fronte a esa fantasía: non hai planeta B, ou se o hai, reproduce os erros do planeta A. "Cantas xeracións poderían vivir naquel novo planeta antes de verse na obriga de marchar novamente?", interrógase Elisa. A ciencia ficción convértese así nunha forma de pensamento ecolóxico radical: a crise non é ambiental senón civilizatoria, e non se resolve desprazándose senón transformando as estruturas que a producen.
7. A actualidade: migracións, fronteiras, feminismos e escándalos elitistas
A forza da novela reside en que, aínda ambientada no futuro, fala do presente con gran precisión. A descrición das colonias como espazos onde os dereitos dos traballadores se reducen e onde a man de obra barata abastece o centro lembra directamente as condicións dos migrantes nos países do norte global, así como as relacións de dependencia neocolonial que estruturan a economía mundial. A venda das colonias como un paraíso ("na Terra aínda se vende este planeta como se aquí estiverades todo o día a tomar o sol nunha hamaca") mentres a realidade é a precariedade é unha sátira afiada do marketing migratorio e do relato turístico que oculta a explotación.
A marcha de mulleres liderada por Dora, cos seus lemas ("Só hai espazo para un poder, o da maioría"; "Védesnos espidas, pero non somos submisas"), a represión policial con fume lacrimóxeno e pelotas de goma, a resposta das mulleres que sacan armas dos seus fogares e a toma das institucións, evocan directamente os movementos feministas do 8M e as mobilizacións contra a violencia machista que percorreron o Estado español e América Latina na última década, así como as protestas contra a brutalidade policial. A novela recolle así a pulseada entre o feminismo como suxeito político masivo e a resposta represiva do Estado.
A organización secreta de "grandes empresarios, políticos do máis alto nivel" que secuestran e ceden mulleres para o abuso non pode non lembrar os escándalos reais de redes de trata con implicación de élites —do caso Epstein aos casos de prostitución forzada con complicidade institucional—. A novela volve así sobre un tema que a actualidade colocou no centro da axenda pública: a impunidade das élites, a complicidade das institucións e a mercantilización dos corpos femininos como negocio global.
O peche das fronteiras interestelares e a imposibilidade de regresar á Terra despois da saída do exército regular falan, finalmente, do control de fluxos migratorios como arma política: a fronteira como dispositivo que decide quen pode vivir e quen é deixado atrás, tema de máxima urxencia no contexto das políticas migratorias europeas, do peche de fronteiras e das traxedias no Mediterráneo e na Canle da Mancha.
8. Literatura comparada: a distopía crítica e a tradición da ciencia ficción feminista
A novela inscríbese conscientemente nunha tradición literaria ampla. O dispositivo distópico —unha sociedade futura que reproduce e intensifica as patoloxías do presente— sitúa a obra na liña de 1984 de George Orwell e Un mundo feliz de Aldous Huxley, pero cun xiro decisivo: o centro político xa non é o Estado totalitario masculino, senón a imbricación de xénero, clase e poder económico. Nisto, Momán Noval achégase á ciencia ficción feminista e materialista de autoras como Ursula K. Le Guin, cuxo Os desposuídos exploraba as contradicións entre anarquismo e capitalismo nun contexto interplanetario, ou Margaret Atwood, cuxo O conto da criada constrúe unha teocracia que reduce as mulleres a funcións reprodutivas.
A presenza de redes de trata e abuso con complicidade de élites políticas e económicas aproxima a novela á vertente máis negra da ciencia ficción crítica, próxima a obras como O conta contos de Atwood ou aos relatos de Angela Carter, mentres que a determinación das mulleres de tomar as armas e de organizarse en marea evoca a Octavia Butler e a súa capacidade de pensar a supervivencia negra e feminina fronte ao colapso. A estrutura episódica (doce capítulos numerados con cifras romanas) e a linguaxe crúa, cunha violencia física descrita con minucia case forense, aproximan tamén a novela ao neonoir e á literatura pulp, xénero que o propio selo editorial ("M Editora Pulp") reclama como filiación.
No contexto das literaturas en lingua galega, a obra inscríbese nunha tradición máis recente de ciencia ficción e especulación que, partindo de autores como Xabier Quiroga ou de proxectos colectivos de distopía galega, amplía o corpus dunha literatura que historicamente foi máis ruralista cara a xéneros ata hai pouco considerados menores. A elección do galego como lingua de futuridade é en si mesma un acto político: outorgarlle ao idioma un futuro interplanetario, negar a súa redución ao pasado e ao rural, e construir un suxeito galegofalante capaz de habitar o cosmos e de pensar o colapso civilizatorio desde a súa propia lingua.
9. Conclusión: o punto de fuga
A novela pecha cunha imaxe que condensa a súa aposta filosófica. Elisa, ferida, deitada sobre o asfalto dunha cidade que recoñece idéntica ás que abandonou, conclúe: "Este tempo contén aínda todos os futuros posibles. Haberá sempre, aínda que sexa mínima, unha esperanza á que acollerse para desenvolver unha liña de traballo, así como un destino final, un punto de fuga que marque o camiño".
Este peche recolle unha tensión que percorre toda a obra: entre a consciencia do colapso inevitable e a negativa a renderse a el. Non é un optimismo ingenuo senón o que, na tradición de Walter Benjamin e do materialismo histórico, podería chamarse esperanza melancólica: saber que a catástrofe é probable e, con todo, manter aberta a posibilidade do redimido. A novela é, neste senso, profundamente política: non porque propoña unha solución, senón porque se nega a aceptar que o presente sexa senón. Ao facelo, e ao facelo en galego, Momán Noval inscribe a literatura galega no gran debate contemporáneo sobre o colapso, a xustiza e a posibilidade do común, demostrando que a ciencia ficción non é un xénero de evasión senón unha das formas máis lúcidas de pensar o que estamos a facer co mundo.