O libro e a súa arquitectura
O poemario abre cun epígrafe de Luísa Villalta («Através deste bosque...»), unha escolla significativa: Villalta é a voz que anuncia o conflito central do libro, a tensión entre «a voz natural» e «a máquina que imita un vento inhumano», entre a luz que permite soñar e a luz artificial que nos priva do soño. Desde aí, o libro desprega un percorrido en dous grandes movementos: un primeiro bloque urbano e doloroso —onde dominan o simulacro, a pantalla e a alienación—, e un segundo bloque, anunciado pola seción «Pausa / A viaxe detrás da viaxe», no que a escena se traslada á noite, á estrada, ao ceo do ascensor e á beira do mar, e onde a escuridade deixa de ser ameaza para converterse en condición de coñecemento.
O título resume ben o diagnóstico: un corpo que se fracciona ao dicir, un eu que se dispersa entre o real e o virtual. Non é casual que a palabra «condición» se repita case obsessivamente ao longo do libro: «a condición do humano», «a condición do escuro», «a condición do pasado». O poeta procura, con esa reiteración, unha especie de gramática elemental da experiencia.
Eixos temáticos
O primeiro movemento é unha crítica feroz —ás veces directa, case ensaística— da sociedade da pantalla. O poema «Síndrome dopamínicia» é probablemente o centro nervioso desta parte: os bancos, os farois, o empedrado e as mans «que noutrora sostiveron un telefone móbil» tremen; a sintaxe mesma treme, fragmentada, reproducindo o estímulo-resposta da que o poeta nos quere sacar. Hai aquí debedas explícitas con Baudrillard («A ditadura do simulacro do eu»), cun poshumanismo na liña de Haraway (o poema sobre o cyborg: «O sobrehumano é unha interpretación cyborg / O humano que supera ao humano por medio dunha fusión anorgánica»), e con ese vitalismo que, canda a Luísa Villalta, recorre boa parte da poesía galega contemporánea.
O segundo movemento, iniciado coa viaxe nocturna, é máis ambiguo e, no meu xuízo, máis logrado. A escuridade permítelle ao suxeito despregarse: «Libre do eu / Sen órganos ou mesmo sen corpo», «O escuro é todo o que queda por coñecer / o que fica sempre máis lonxe / e a un tempo nos rodea». A presenza da parella de alemáns na autocaravana —ela calceta, el repara un descosido— funciona como contrapunto luminoso: a construción coas mans fronte ao consumo. E o libro remata cunha porta que se vai abrir: «non existirá salvoconduto que me disuada de abrir esa porta», un final aberto, esperanzado sen concesións.
O estilo
A escritura de Momán Noval é de frase longa, con versos que se segmentan en unidades curtas e frecuentemente asindéticas. Hai dúas rexistros que conviven ás veces con certa tensión: o rexistro filosófico-abstracto («a condición do que é humano saíu do rego», «As tres dimensións do real reducidas ao cálculo bidimensional do simulacro») e o rexistro imaxinativo e concreto («a miñoca que constrúe a noite», «unha única gota de choiva... alagou os seus ollos ausentes»). Cando o segundo manda, a poesía enche de luz o libro; cando manda o primeiro, o texto achegase ao ensaio en verso e perde pulso lírico. O poema «Libro das preguntas», por exemplo, funciona mellor como caderno de notas filosóficas que como poema.
O mellor da lingua de Momán Noval está na capacidade de xerar imaxes do corpo e da auga: a noite que «fure» retorcéndose «de camiño ao epicentro do pracer», o río «sempre ausente» que «bramaba detrás de nós», as palabras lanzadas ás ondas «que regresan sempre canda a marea». Tamén hai boas decisións formais: os diálogos cos guións, a desaparición da puntuación convencional nalgúns poemas, a repetición coral do verbo «tremen».
Valoración
Disme dous e vexo un só corpo fraccionado é unha obra de madurez temática dentro da poesía galega máis nova: lúcida na diagnose da época (dopamina, algoritmos, avatar, soidade acompañada), honesta no seu cuestionamento da linguaxe («As palabras recobran o seu significado cando hai do outro lado / alguén que as interpreta») e valente na súa aposta por un final que non é triunfalista pero si aberto. Os seus puntos febles están no exceso de abstracción nalgúns poemas do primeiro bloque e nalgún lugar común da poesía contemporánea (Narciso, a caverna de Platón) tratado sen renovar de todo a imaxe.
Con todo, o libro deixa unha pegada. Merece especial atención a secuencia nocturna final, onde o poeta logra o que parecía o seu obxectivo: escribir desde o outro lado da pantalla, na escuridade, «onde a estrada non é máis que unha sinatura». É aí onde o corpo fraccionado do título empeza a refundirse.
Recomendable para quen busque unha poesía galega de vocación filosófica e íntima ao tempo, e interesante engadido á tradición que vai de Luísa Villalta aos poetas que hoxe interrogan a condición dixital da vida.